Zgromadzenie Salezjańskie w Polsce

Salezjanie na stałe rozpoczęli swoją działalność w Polsce w 1898 roku, rozpoczynając swoją działalność w Oświęcimiu. Od tego czasu rozwijają szeroką działalność wychowawczą i duszpasterską poprzez szkoły, oratoria, parafie, i dzieła młodzieżowe, pozostając wierni charyzmatowi św. Jana Bosko i służbie młodemu pokoleniu.

Historia
w Polsce

^
1887

Do Zgromadzenia Salezjańskiego zostali przyjęci August Czartoryski oraz Wiktor Grabelski. Wydarzenie to zapoczątkowało istnienie tzw. Polonii salezjańskiej we Włoszech, stanowiącej zaplecze kadrowe dla późniejszej ekspansji zgromadzenia na ziemie polskie. Kluczową rolę odegrał ks. Czartoryski jako duchowy przywódca tzw. Polonii salezjańskiej we Włoszech. Wsparł on również zgromadzenie materialnie, co pozwoliło m.in. na zakup posiadłości w Lombriasco i rozbudowę domu na Valsalice z przeznaczeniem dla polskich aspirantów. Fundamentalną rolę jako wychowawca polskiej młodzieży w turyńskich zakładach formacyjnych odegrał ks. Wiktor Grabelski. Jako pierwszy redaktor polskiej edycji „Wiadomości Salezjańskich” stał się również głównym animatorem dzieła w ojczyźnie, budując sieć Pomocników Salezjańskich i popularyzując charyzmat Założyciela na ziemiach pod zaborami.

^
1892

Przybycie ks. Bronisława Markiewicza do Miejsca (późniejszego Miejsca Piastowego), co uznaje się za początek działalności salezjańskiej na ziemiach polskich. Markiewicz dotarł do Miejsca (Piastowego) 28 marca 1892 roku, gdzie od 6 kwietnia objął urząd proboszcza i zajął się wychowaniem opuszczonej młodzieży w nowo otwartym Domu Księdza Bosco. Przebieg misji został jednak zakłócony przez narastający konflikt z przełożonymi w Turynie, gdyż Markiewicz zainicjował dzieło bez ich formalnego pozwolenia i wprowadził w nim pewne zasady odbiegające od oficjalnych regulaminów salezjańskich. Skutkiem tych napięć oraz krytycznego raportu z wizytacji było ostateczne odłączenie się Markiewicza od salezjanów i skreślenie go z listy członków zgromadzenia 19 grudnia 1897 roku, co w konsekwencji doprowadziło do powstania nowej rodziny zakonnej – michalitów.

^
1893

8 kwietnia. Śmierć ks. Augusta Czartoryskiego w salezjańskim kolegium w Alassio we Włoszech. W czwartek po Wielkanocy ksiądz August Czartoryski odprawił ostatnią Mszę św., zaopatrzony sakramentem chorych, zmarł w opinii świętości. Po kilku tygodniach jego ciało zostało przewiezione do kościoła św. Rocha w Sieniawie, rodowych dobrach rodzinnych. W październiku 1964 r., trumna z ciałem sługi Bożego została przeniesiona do salezjańskiego kościoła św. Józefa w Przemyślu. W grudniu 1978 r. Jan Paweł II podpisał dekret o heroiczności cnót sługi Bożego Augusta Czartoryskiego. 25 kwietnia 2004 roku został ogłoszony błogosławionym.

^
1898

15 sierpnia. Przejęcie ruin podominikańskiego klasztoru w Oświęcimiu, gdzie powstał pierwszy zakład wychowawczy dla chłopców, zwany do dziś Casa Madre (dom macierzysty) polskich salezjanów. Było to możliwe dzięki staraniom miejscowego proboszcza, ks. Andrzeja Knycza, który po dostrzeżeniu znaku w postaci objawienia Matki Bożej w oknie zrujnowanego podominikańskiego kościoła, wykupił ruiny wraz z przyległym terenem i zaprosił salezjanów do ich objęcia. Pierwszym salezjaninem, który przybył do miasta w uroczystość Wniebowzięcia, był ks. Franciszek Trawiński, inicjator budowy szkoły i internatu, którego dynamiczna, lecz nieroztropna działalność związana z organizacją wielkiej loterii fantowej doprowadziła do katastrofy finansowej, skandalu i jego ostatecznego odejścia ze zgromadzenia. Sytuację i prestiż powstającego dzieła uratował jego następca, ks. Emanuel Manassero, który przybył do Oświęcimia 6 grudnia 1899 r.; jako sprawny organizator zdołał on odzyskać zaufanie społeczne i władz kościelnych, szczęśliwie zakończyć loterię, dokończyć budowę wielkiego gmachu dydaktycznego oraz podnieść z ruin dawny kościół pw. św. Krzyża, nadając mu tytuł Matki Bożej Wspomożenia Wiernych.

^
1905

14 października. Kanoniczne erygowanie Inspektorii Austro-Węgierskiej pw. św. Aniołów Stróżów z siedzibą w Oświęcimiu, która była prekursorką struktur ogólnopolskich. Powstanie tej prowincji przyniosło uniezależnienie od struktur włoskich (Inspektorii Weneckiej), co pozwoliło na sprawniejsze zarządzanie i lepsze dostosowanie działań do specyfiki zaboru austriackiego. Chociaż pierwszym inspektorem był Włoch ks. Emanuel Manassero, Polacy stanowili ponad dwie trzecie członków nowej jednostki, a powołanie Rady Inspektorialnej z udziałem m.in. ks. Teodora Kurpisza i ks. Jana Świerca budowało fundamenty pod pełną samodzielność narodową. Reorganizacja ta umożliwiła dynamiczny rozwój nowych placówek, m.in. w Przemyślu, Krakowie i Kielcach, oraz pozwoliła na prowadzenie nowicjatu i studentatu dla młodych salezjanów w Daszawie.

^
1919

27 listopada. Utworzenie samodzielnej Polskiej Inspektorii pw. św. Stanisława Kostki (początkowo polsko-jugosłowiańskiej). Powstała ona w wyniku podziału Inspektorii Austro-Węgierskiej. Jej przełożonym pozostał dotychczasowy inspektor ks. Piotr Tirone. Nowa jednostka administracyjna objęła 16 domów zakonnych położonych na terenach Rzeczypospolitej oraz Słowenii, a jej liczebność szybko osiągnęła 255 członków. Umożliwiło to sprawniejszy nadzór nad placówkami w nowej sytuacji geopolitycznej. Utworzenie tej inspektorii stało się impulsem do dynamicznego rozwoju dzieła salezjańskiego, co skutkowało intensyfikacją pracy apostolskiej oraz otwieraniem nowych szkół rzemiosł i oratoriów. Choć początkowo siedzibą zarządu pozostał Oświęcim, to w 1923 roku nastąpiło przeniesienie inspektoratu do Warszawy. Powstanie tej struktury pozwoliło również na wyodrębnienie się w przyszłości samodzielnych jednostek narodowych w innych krajach, czego przykładem było utworzenie Wizytatorii Jugosłowiańskiej już w 1922 roku.

^
1925

Objęcie funkcji inspektora przez ks. Antoniego Hlonda. Oznaczało to definitywne przejęcie zarządu nad polskimi strukturami przez salezjanów narodowości polskiej. Skutkiem tego wydarzenia było umocnienie samodzielności polskiej prowincji, która mimo dotkliwego kryzysu ekonomicznego kontynuowała dynamiczną ekspansję, przejmując liczne obiekty poklasztorne (m.in. w Poznaniu, Lutomiersku i Lublinie) z przeznaczeniem na zakłady wychowawcze oraz rozwijając w Warszawie centralną działalność wydawniczą i duszpasterską.

^
1926

Salezjanin- ks. August Hlond został mianowany arcybiskupem gnieźnieńsko-poznańskim, co wiązało się z objęciem przez niego najwyższej godności w polskim Kościele – Prymasa Polski. Rok później papież Pius XI wyniósł go do godności kardynalskiej, co znacząco wpłynęło na rozwój i prestiż zgromadzenia w kraju.

^
1933

16 grudnia. Podział zgromadzenia w Polsce na dwie prowincje: Północną (warszawską) pw. św. Stanisława Kostki oraz Południową (krakowską) pw. św. Jacka. Bezpośrednim, skutkiem tego wydarzenia było usprawnienie administracji oraz zintensyfikowanie formacji zakonnej, przy czym obie nowe prowincje otrzymały po równo po 16 placówek. Prowincja warszawska przejęła 291 współbraci, a krakowska 230. Aby zachować jedność ducha i ograniczyć wydatki, przez pewien czas po podziale utrzymywano wspólne domy formacyjne. Reorganizacja ta stała się wyraźnym dowodem na ugruntowanie się charyzmatu salezjańskiego w Polsce i pozwoliła na dalszy, jeszcze prężniejszy rozwój szkół oraz zakładów wychowawczych w całym kraju.

^
1939

Wybuch II wojny światowej. W latach 1939–1945 życie straciło łącznie 114 salezjanów, z czego co najmniej 73 ofiary zginęły śmiercią o znamionach męczeństwa, a kolejnych dwustu współbraci rozproszyło się po całym świecie. Losy placówek salezjańskich zależały od strefy okupacyjnej. Na terenach wcielonych do Rzeszy działalność duszpasterską i oświatową niemal całkowicie zlikwidowano (np. dom w Lądzie zamieniono w obóz przejściowy dla duchowieństwa). W Generalnym Gubernatorstwie parafie mogły funkcjonować w ograniczonym zakresie, skupiając się na pracy z młodzieżą w ramach kół ministranckich czy chórów. Placówki salezjańskie na Kresach Wschodnich pod okupacją sowiecką i niemiecką w większości uległy likwidacji, a zakonnicy zostali w znacznej mierze pozbawieni własnych mieszkań.

^
1942

24 sierpnia. Pięciu młodych wychowanków oratorium salezjańskiego w Poznaniu (Czesław Jóźwiak, Edward Kaźmierski, Franciszek Kęsy, Edward Klinik i Jarogniew Wojciechowski), zostało gilotynowanych w Dreźnie. Młodzi męczennicy do ostatniej chwili zachowali w więzieniu spokój i niespotykaną pogodę ducha, o czym świadczą pisane przez nich listy będące dowodem ich głębokiej religijności. Obecnie są znani jako bł. Piątka Poznańska.

^
1945

Rok ten stanowił cezurę w historii salezjanów w Polsce z powodu zakończenia II wojny światowej, co wiązało się z drastyczną zmianą granic państwowych i utratą 13 placówek na Kresach Wschodnich, m.in. w Wilnie i Lwowie. W odpowiedzi na apel prymasa Augusta Hlonda z 5 grudnia 1945 roku, zgromadzenie podjęło intensywny wysiłek duszpasterskiego zagospodarowania Ziem Odzyskanych, traktując te tereny jako rekompensatę za mienie pozostawione za nową wschodnią granicą. Proces ten charakteryzował się żywiołowym przejmowaniem parafii opuszczonych przez niemieckie duchowieństwo oraz tworzeniem nowych ośrodków.

^
1952

Władze komunistyczne przeprowadziły masową akcję likwidacji niższych seminariów duchownych (m.in. w Lądzie, Marszałkach, Twardogórze i Fromborku) oraz innych placówek oświatowych, których „władza ludowa” nie tolerowała jako konkurencji w edukacji. To brutalne uderzenie w tradycyjne salezjańskie posłannictwo szkolno-wychowawcze wymusiło całkowite przeobrażenie działalności zgromadzenia i masowe przechodzenie współbraci do pracy duszpasterskiej w parafiach. W realiach PRL-u stała się ona bazą pozwalającą na kontynuowanie realizacji charyzmatu poprzez katechizację pozaszkolną i prowadzenie oratoriów. Zapewniło to zgromadzeniu przetrwanie i możliwość oddziaływania na młodzież w skrajnie trudnych warunkach politycznych.

^
1979

16 grudnia. Powołanie dwóch nowych jednostek administracyjnych: Inspektorii Wrocławskiej (św. Jana Bosko) oraz Inspektorii Pilskiej (św. Wojciecha). Było to podyktowane dynamicznym wzrostem liczby powołań oraz potrzebą usprawnienia zarządu na rozległych terytoriach. Pierwszymi inspektorami nowo powstałych jednostek zostali: ks. Henryk Jacenciuk w Inspektorii Pilskiej pw. św. Wojciecha oraz ks. Mieczysław Piłat w Inspektorii Wrocławskiej pw. św. Jana Bosko, podczas gdy rządy w macierzystych prowincjach kontynuowali ks. Wojciech Szulczyński w Inspektorii Warszawskiej pw. św. Stanisława Kostki oraz ks. Mieczysław Kaczmarzyk w Inspektorii Krakowskiej pw. św. Jacka. Pomimo reorganizacji miało miejsce utrzymanie wspólnych domów formacyjnych dla nowo wydzielonych prowincji. Nowicjat w Kopcu oraz seminarium w Krakowie służyły wspólnie Inspektorii krakowskiej i wrocławskiej, a Inspektorie warszawska i pilska początkowo dzieliły domy formacyjne w Czerwińsku i Woźniakowie. Zmiana ta pozwoliła na intensyfikację życia zakonnego oraz skuteczniejsze dostosowanie działań duszpasterskich do lokalnych potrzeb.

^
1989

Przemiany ustrojowe w Polsce, które umożliwiły salezjanom powrót do prowadzenia własnych szkół i placówek wychowawczych. Stało się to impulsem do otwierania w późniejszych latach licznych liceów, gimnazjów, szkół zawodowych oraz burs i internatów w całym kraju. W nowej rzeczywistości politycznej zgromadzenie zaczęło stopniowo przekazywać diecezjom mniejsze placówki duszpasterskie, aby móc skierować wykwalifikowaną kadrę zakonną do pracy dydaktycznej w nowo powstałych ośrodkach szkolnych.

^
1999

13 czerwca. Beatyfikacja w Warszawie ks. Józefa Kowalskiego oraz pięciu wychowanków oratorium poznańskiego (Poznańskiej Piątki), męczenników II wojny światowej.

^
2004

25 kwietnia. Beatyfikacja w Rzymie ks. Augusta Czartoryskiego przez papieża Jana Pawła II.

^
2025

Podczas obrad XXIX Kapituły Generalnej w Turynie dwóch Polaków weszło w skład rady generalnej. Pierwszym z nich był ks. Gabriel Stawowy, który został wybrany na nowego Ekonoma Generalnego Zgromadzenia. Drugim był ks. Roman Jachimowicz, który został potwierdzony na stanowisku Radcy Regionu Europa Środkowa i Północna, rozpoczynając drugą kadencję swojej posługi.

Inspektorzy

Inspektoria Polska
pw. św. Stanisława Kostki
(1919–1933)

14 października 1905 r. powołano Inspektorię Aniołów Stróżów z siedzibą w Oświęcimiu, dla ziem leżących w granicach Monarchii Austro-węgierskiej. w 1919 r. dokonano kolejnego podziału i powstała Inspektoria pw. św. Stanisława Kostki z siedzibą w Oświęcimiu dla domów na ziemiach polskich. W 1933 roku Przełożony Generalny Zgromadzenia Salezjańskiego ks. Piotr Ricaldone zdecydował o podziale terenu Polski na dwie inspektorie: Północną (Warszawska) i Południową (Krakowską). W 1976 roku nastąpił kolejny podział, który ukształtował inspektorie w obecnym kształcie, jako: Krakowską, Pilską, Warszawską i Wrocławską.

ks. Pietro Tirone (1919–1925)

ks. Antoni Hlond (1925–1930)

ks. Antoni Symior (1930–1933)

Inspektoria Południowa
pw. św. Jacka (Krakowska)

ks. Tomasz Kopa (1933–1937)

ks. Adam Cieślar (1937–1941)

ks. Jan Ślósarczyk (1941–1957)

ks. Józef Nęcek (1957–1963)

ks. Adam Cieślar (1963–1965)

ks. Józef Król (1965–1970)

ks. Augustyn Dziędziel (1970–1976)

ks. Mieczysław Kaczmarzyk (1976–1982)

ks. Józef Kurowski (1982–1988)

ks. Piotr Biegus (1988–1994)

ks. Marian Dziubiński (1994–2000)

ks. Tadeusz Rozmus (2000–2006)

ks. Marek Chrzan (2006–2010)

ks. Dariusz Bartocha (2011–2017)

ks. Adam Parszywka (2017-2019)

ks. Marcin Kaznowski (2020-2026)

ks. Dariusz Bartocha (2026- …)

Inspektoria Północna
pw. św. Stanisława Kostki
(Warszawska)

ks. Stanisław Pływaczyk (1933–1940)

ks. Wojciech Balawajder (1940–1947)

ks. Stanisław Rokita (1947–1959)

ks. Józef Strus (1959–1965)

ks. Andrzej Świda (1965–1970)

ks. Feliks Żołnowski (1970–1976)

ks. Wojciech Szulczyński (1976–1984)

ks. Zdzisław Weder (1984–1990)

ks. Zbigniew Malinowski (1990–1997)

ks. Józef Struś (1997–2002)

ks. Jan Niewęgłowski (2002 –2007)

ks. Sławomir Łubian (2007-2013)

ks. Andrzej Wujek (2013-2019)

ks. Tadeusz Jarecki (2019-…)

Inspektoria
pw. św. Wojciecha (Pilska)

ks. Henryk Jacenciuk (1980–1986)

ks. Stanisław Skopiak (1986–1992)

ks. Władysław Kołyszko (1992–1998)

ks. Jerzy Worek (1998–2004)

ks. Zbigniew Łepko (2004- 2010)

ks. Marek Chmielewski (2010-2016)

ks. Roman Jachimowicz (2016-2020)

ks. Tadeusz Itrych (2020-2026)

Inspektoria
pw. św. Jana Bosko (Wrocławska)

ks. Mieczysław Piłat (1980–1986)

ks. Adam Śmigielski (1986–1992)

ks. Stanisław Semik (1992–1998)

ks. Franciszek Krasoń (1998–2004)

ks. Bolesław Kaźmierczak (2004-2010)

ks. Alfred Leja (2010-2016)

ks. Jarosław Pizoń (2016-2022)

ks. Bartłomiej Polański (2022-…)